Büyük Kitap’ta Kontrolden Çıkmış Kendi İradesi

“Kontrolden çıkmış kendi iradesi” (İngilizce “self-will run riot”) ifadesi Büyük Kitap’ın 62. sayfasından, Programımız Hakkında bölümünden gelir. Türkçe baskı aynı cümleyi şöyle kurar: “Alkolik bir insan, kendisi farkında olmasa da inatçı bir isyankârın en ileri örneğidir” (s. 62). Kontrolden çıkmış kendi iradesi, tamamen kendi planlarımızla, kendi taleplerimizle ve çevremizdekilerin nasıl davranması gerektiğine dair kendi fikirlerimizle yürüyen, bunların hiçbirini denetleyen bir şey olmayan bir hayat demektir. İsyan etmek, çılgınca gitmektir. İstediğimizi istedik, elde edene kadar zorladık ve çoğu zaman zorlayanın biz olduğumuzu göremedik.

Büyük Kitap teşhisi belirsiz bırakmaz. Bu cümleden hemen önce hükmünü verir: “Bencillik —benmerkezcilik! Bizce bütün problemlerimizin kökü bu” (s. 62). Sonra şunu ekler: “Dolayısıyla biz, sorunlarımızı yaratanların yine bizler olduğunu düşünüyoruz” (s. 62). Bu önce sert gelebilir; ama tüm bölümün belki de en umut verici fikridir. Sorunlarımız başka insanlardan gelseydi, başkalarını düzeltmemiz gerekirdi. Bizde doğdukları için onarım bizde gerçekleşebilir. Kitabın geri kalanı tam olarak bu onarımın yönergeleridir.

Bütün Oyunu Yönetmek İsteyen Aktör

Kendi iradesinin dışarıdan nasıl göründüğünü göstermek için Büyük Kitap, 60. ve 61. sayfalarda bir resim çizer. Her birimiz, bütün oyunu tek başına yürütmeye çalışan bir aktöre benzer; ışıkları, manzarayı ve diğer aktörleri sürekli kendine göre ayarlamaya çalışır. Ah bir de ayarlamaları yerinde kalsaydı, insanlar onun istediğini yapsaydı, oyun harika olurdu ve herkes memnun kalırdı. Üçüncü Basamak’ın ilk şartı hakkında kitap şöyle der: “Bizden istenen ilk koşul, hayatını kendi kendine idare etmeye çalışan hiç kimsenin bunda başarılı olamayacağını idrak etmemizdi” (s. 60).

Kitap, aktörün her zaman bir kötü adam olmadığını söylemeye özen gösterir. Bazen nazik ve sabırlıdır, bazen kaba ve yalancıdır; çoğu zaman da güdüleri gerçekten iyidir (s. 60–61). Ama oyun yine de sahnelenemez. Bu yüzden daha çok çabalar ve hayat yine de işbirliği yapmayı reddettiğinde öfkelenir, kızar ve kendine acımayla dolar; kendisi dışında herkesi suçlar (s. 61). Kitap sonra biraz acıtan bir soru sorar: En iyi anlarında bile uyum yerine kafa karışıklığına neden olmuyor mu (s. 61)?

Bencillik ve Benmerkezcilik, Sorunlarımızın Kökü

62. sayfa şöyle devam eder: “Korkunun yüzlerce çeşidiyle, kendimizi kandırışımızla, kendimiz için olan arayışımız ve kendimize acımamızla sürekli çevremizdekilerin ayağına basıyoruz ve onlar da karşılık veriyorlar.” Bu listenin ilk sözcüğüne dikkat edin. Bencilliğimiz hiçbir zaman güç değildi; kostüm giymiş korkuydu. Bazen hiç tahrik edilmeden incinmiş gibi görünürdük; ama kitap, her zaman daha önceki, benliğe dayalı bir kararın bizi incinecek bir konuma koyduğunu gördüğümüzü söyler (s. 62).

Sonra kitap bahsi yükseltir: “Her şeyin ötesinde biz alkolikler kendimizi bu bencillikten arındırmalıyız. Bunu yapmak zorundayız yoksa bu bizi öldürür!” (s. 62). Bu bilerek hayat memat dilidir; çünkü benmerkezci bir hayat, kaçmak için içtiğimiz acıyı üretmeye devam eder. Kitap, irade gücünün sınırları konusunda da aynı ölçüde dürüsttür. Kendi gücümüze dayanarak ya da dileyerek benmerkezciliğimizi pek azaltamadık; Tanrı’nın yardımına ihtiyacımız vardı (s. 62).

Tanrı’yı Oynama İşini Bırakmak

Çıkış yolu bir istifayla başlar. “Her şeyden önce Tanrı’yı oynamayı bırakmamız gerekiyordu. Çünkü bu hiçbir işe yaramamıştı” (s. 62). Sonra yeni bir düzenleme gelir: “Sonrasında bu hayat denen oyunda yönetmenimizin Tanrı olmasına yönelik bir karar verdik” (s. 62). Sahneyi terk etmediğimize dikkat edin. Rolümüzü koruruz; yalnızca herkesin rolünü yönetmeye çalışmayı bırakırız. Bu karar Üçüncü Basamak’tır ve kitap, böyle bir tutumu içtenlikle aldığımızda dikkate değer şeylerin yaşandığını, kendimizle daha az, hayata katabileceklerimizle daha çok ilgilendiğimizi söyler (s. 63).

63. sayfadaki Üçüncü Basamak duası şöyle der: “Beni kendi esaretimden kurtar ki sana daha iyi hizmet edebileyim” (s. 63). Esaret doğru sözcüktür. Büyük Kitap kendi iradesini teslim ettiğimiz bir ayrıcalık olarak değil, serbest bırakıldığımız bir hapishane olarak ele alır ve bu serbest bırakılma her gün yenilenir. 87. ve 88. sayfalarda kitap, tedirgin ya da şüpheli olduğumuzda durmamızı, doğru düşünceyi ya da eylemi dilememizi ve artık oyunu yönetmediğimizi kendimize hatırlatmamızı söyler. Aktör imgesi böylece başa döner: rolümüzü oynar, yapılacak bir sonraki doğru şeyi yaparız ve olay örgüsünü Yönetmene bırakırız.